Zainab binti Jahsy: Model Keusahawanan Wanita Islam Berteraskan Sedekah dan Pembangunan Masyarakat

Dalam sejarah Islam, tokoh-tokoh wanita bukan sahaja berperanan dalam urusan rumah tangga seperti mengurus keluarga, anak-anak dan keperluan rumah, tetapi juga terlibat secara aktif dalam bidang ekonomi dan sosial. 

Selain Saidatina Khadijah r.a. yang terkenal sebagai usahawan besar, salah seorang Ummul Mukminin yang menonjol dalam bidang keusahawanan berskala kecil tetapi berimpak besar ialah Zainab binti Jahsy r.a. 

Beliau dikenali sebagai seorang wanita yang mahir bekerja dengan tangan, bersifat dermawan, dan menjadikan hasil perniagaannya sebagai medium kebajikan masyarakat.

Latar Belakang Zainab binti Jahsy r.a.

Zainab binti Jahsy r.a. merupakan salah seorang isteri Rasulullah SAW dan tergolong dalam kalangan Ummul Mukminin. Beliau terkenal dengan ketakwaan, kejujuran, ketekunan bekerja, serta kesungguhannya dalam bersedekah. 

Sejarah mencatatkan bahawa beliau adalah isteri Rasulullah SAW yang pertama wafat selepas kewafatan Baginda, iaitu pada tahun ke-20 Hijrah, pada zaman pemerintahan Khalifah Umar bin al-Khattab r.a., dalam usia sekitar 53 tahun.

Qirbah (قِرْبَة): Produk Kraftangan Tradisional

Qirbah ialah bekas air tradisional yang diperbuat daripada kulit haiwan, lazimnya kulit kambing. Ia digunakan secara meluas oleh masyarakat Arab sejak zaman dahulu, khususnya ketika bermusafir, bagi menyimpan dan membawa air. 

Produk ini memainkan peranan penting dalam kehidupan harian masyarakat padang pasir yang berdepan dengan keterbatasan sumber air.

Aktiviti Keusahawanan Zainab binti Jahsy r.a.

Zainab binti Jahsy r.a. menjalankan perniagaan kecil dari rumah dengan menghasilkan barangan kraftangan berasaskan kulit haiwan, termasuk qirbah. 

Beliau memanfaatkan perkembangan pesat perdagangan kulit binatang pada ketika itu dengan mengolah bahan mentah menjadi produk siap guna yang bernilai ekonomi.

Aktiviti ini turut menyokong ekosistem industri kulit tempatan, yang melibatkan penyamak dan tukang kulit. 

Kulit-kulit tersebut digunakan untuk menghasilkan pelbagai barangan seperti khemah, pelana, tali kekang kuda, sarung pedang, beg galas, pakaian, kasut, selipar, tali pinggang, karung, bekas makanan dan bekas air. 

Dengan itu, usaha Zainab secara tidak langsung menyumbang kepada pembangunan industri pembuatan dan penyamakan kulit pada zamannya.

Kedermawanan dan Pembangunan Sosial

Zainab binti Jahsy r.a. tidak menjadikan perniagaan sebagai alat pengumpulan harta peribadi. Sebaliknya, beliau mendedikasikan sebahagian besar hasil usahanya untuk membantu golongan kurang berkemampuan. 

Selain bersedekah, beliau juga memberikan latihan dan peluang kepada individu yang berpotensi untuk menceburi bidang kraftangan kulit, sekali gus membuka ruang pekerjaan dan meningkatkan kemahiran masyarakat setempat.

Rasulullah SAW pernah bersabda kepada isteri-isteri Baginda:

“Antara kamu yang paling cepat bertemu denganku ialah yang paling panjang tangannya.”

Pada awalnya, para isteri menyangka ungkapan tersebut merujuk kepada ukuran fizikal. Namun selepas kewafatan Zainab, barulah mereka memahami bahawa “panjang tangan” yang dimaksudkan ialah banyak bersedekah. 

Saidatina Aisyah r.a. mengakui:

“Zainab ialah seorang pengrajin yang kreatif. Dia menyamak kulit dan memanik, lalu hasilnya disedekahkan.”

Peristiwa Elaun Baitulmal pada Zaman Umar r.a.

Ketika Umar bin al-Khattab r.a. menjadi khalifah, beliau memberikan elaun kepada isteri-isteri Rasulullah SAW daripada Baitulmal sebanyak 12,000 dirham setiap seorang. 

Apabila menerima wang tersebut, Zainab berkata:

“Mudah-mudahan Allah mengampuni dosa Umar. Saudara-saudaraku daripada kalangan Ummul Mukminin yang lain lebih berhak menerima wang ini.”

Walaupun dijelaskan bahawa wang itu khusus untuknya, Zainab tetap menyedekahkan hampir keseluruhannya kepada kerabat, sanak saudara dan anak-anak yatim. Hanya 85 dirham sahaja yang tinggal untuk dirinya.

Anggaran Nilai Dirham kepada Ringgit Malaysia

1 dirham ≈ 2.97 gram perak 

Harga perak semasa (anggaran) ≈ RM4.50 segram (Januari 2026)

• 12,000 dirham ≈ RM160,000 – RM165,000
• 85 dirham ≈ RM1,100 – RM1,200

(Anggaran ini tertakluk kepada turun naik harga perak semasa)

Zainab kemudiannya berdoa:

“Ya Allah, mudah-mudahan aku tidak akan menerima pemberian Umar lagi selepas tahun ini.”

Doanya dimakbulkan apabila beliau wafat tidak lama selepas itu.

Akhir Hayat dan Penghormatan Terakhir

Zainab binti Jahsy r.a. wafat pada tahun ke-20 Hijrah dan dimakamkan di perkuburan Baqi‘. Sebelum meninggal dunia, beliau berwasiat agar jenazahnya ditandu dalam keranda tertutup. 

Sejarah mencatatkan bahawa beliau merupakan wanita pertama yang jenazahnya ditandu, satu amalan yang kemudiannya diteruskan dalam tradisi pengebumian Islam.

Saidatina Aisyah r.a. memberikan penghormatan dengan berkata:

“Aku belum pernah melihat seorang wanita yang lebih baik agamanya daripada Zainab. Dia sangat bertakwa, paling jujur, paling suka menyambung silaturahim, paling banyak bersedekah, dan banyak mengorbankan diri dalam bekerja demi mendekatkan diri kepada Allah.”

Pelajaran yang Dapat Kita Pelajari

Zainab binti Jahsy r.a. merupakan contoh unggul wanita Muslimah berjiwa usahawan dan dermawan. 

Beliau membuktikan bahawa keusahawanan bukan sekadar mencari keuntungan, tetapi boleh menjadi peluang kebajikan, pembangunan sosial dan penyediaan peluang pekerjaan. 

Model keusahawanan Zainab menekankan nilai kerja keras, keikhlasan, pemerkasaan kemahiran, dan tanggungjawab sosial iaitu satu teladan yang relevan sepanjang zaman, khususnya dalam konteks pembangunan ekonomi berteraskan nilai Islam.

Rujukan 

1. Kemahiran Tangan dan Pembuatan Qirbah

Kisah Zainab binti Jahsy sebagai seorang pengrajin yang mahir (bekerja dengan tangan) untuk tujuan sedekah direkodkan dalam kitab-kitab hadis utama.

• Sahih Muslim (No. 2452): Aisyah r.a. meriwayatkan: "Zainab adalah seorang wanita yang mahir tangannya; dia menyamak (kulit) dan menjahit, kemudian mensedekahkannya di jalan Allah."

• Siyar A’lam al-Nubala’ (Imam ad-Dzahabi): Jilid 2, m.s. 211-212 menjelaskan kemahiran beliau dalam penyamakan kulit dan pembuatan pelbagai barangan kulit. 

2. Hadis "Panjang Tangan"

Maksud kiasan "panjang tangan" sebagai orang yang paling banyak bersedekah adalah sahih.

• Sahih al-Bukhari (No. 1420): Hadis ini menceritakan bagaimana isteri-isteri Nabi mengukur tangan mereka dengan kayu, tetapi kemudian menyedari ia merujuk kepada Zainab r.a. yang paling banyak bersedekah.

• Sahih Muslim (No. 2452): Hadis serupa yang mengesahkan beliau adalah isteri pertama yang wafat selepas Rasulullah SAW kerana kedermawanannya. 

3. Pemberian Elaun daripada Khalifah Umar r.a.

Kisah beliau menyedekahkan elaun 12,000 dirham sehingga hanya berbaki 85 dirham direkodkan secara terperinci.

• Al-Isti’ab fi Ma’rifat al-Ashab (Ibnu Abdil Barr): Mencatatkan dialog Zainab dengan utusan Umar r.a. dan bagaimana beliau membahagi-bahagikan wang tersebut kepada fakir miskin dan anak yatim.

• Hilyat al-Awliya’ (Abu Nu’aym): Turut menceritakan kedermawanan luar biasa beliau semasa menerima tunjangan daripada Baitulmal. 

4. Wafat dan Jenazah Ditandu (Keranda Tertutup)

Fakta mengenai beliau sebagai wanita pertama yang jenazahnya ditandu dalam keranda tertutup untuk menjaga kehormatan (hijab) diakui dalam sejarah.

• Tarikh al-Umam wa al-Muluk (Imam at-Tabari): Mencatatkan kewafatan beliau pada tahun 20 Hijrah semasa zaman pemerintahan Umar bin al-Khattab.

• Al-Isabah fi Tamyiz al-Sahabah (Ibnu Hajar al-Asqalani): Menyebutkan perihal wasiat atau cara pengebumian beliau yang menggunakan tandu tertutup. 

5. Pujian daripada Saidatina Aisyah r.a.

Pujian Aisyah r.a. terhadap ketaatan dan kejujuran Zainab r.a. adalah rekod sejarah yang masyhur.

• Sahih Muslim: Dalam bab yang menceritakan perihal isteri-isteri Nabi, Aisyah r.a. berkata: "Aku tidak pernah melihat seorang wanita yang lebih baik agamanya daripada Zainab...".